वेंगुर्ला: सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या समृद्ध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण जैवविविधतेची पुन्हा एकदा प्रचिती आली आहे. वेंगुर्ला-कॅम्प भटवाडी येथे अति दुर्मिळ कॅस्ट्रोज कोरल स्नेक आढळून आला असून, सर्पमित्र महेश राऊळ यांनी त्याचे सुरक्षितपणे रेस्क्यू केले. १३ सप्टेंबर २०२६ रोजी सायंकाळी अमित बागवे यांच्या घराच्या अंगणात हा साप दिसून आला. बागवे यांनी तत्काळ महेश राऊळ यांना दूरध्वनीवरून माहिती दिली.
माहिती मिळताच महेश राऊळ घटनास्थळी रवाना झाले. मात्र, ते पोहोचेपर्यंत अमित बागवे यांच्या कुटुंबातील एका धाडसी मुलीने सापाला कोणतीही इजा न करता बाटलीमध्ये सुरक्षितपणे बंदिस्त केले होते. घटनास्थळी पोहोचल्यानंतर राऊळ यांनी सापाची पाहणी केली असता तो अति दुर्मिळ कॅस्ट्रोज कोरल स्नेक असल्याचे स्पष्ट झाले.
सापाला न मारता त्याला सुरक्षित ठेवणाऱ्या बागवे कुटुंबीयांचे महेश राऊळ यांनी विशेष कौतुक केले. साप दिसल्यानंतर भीतीपोटी त्याला मारण्याऐवजी त्याचे जीवदान करण्याचा निर्णय घेतल्याबद्दल त्यांनी कुटुंबीयांचे आभार मानले. ‘तुम्ही सापाला वाचवून खऱ्या अर्थाने सर्पमित्राची भूमिका बजावली,’ असे सांगत त्यांनी बागवे कुटुंबीयांचे कौतुक केले.
कॅस्ट्रोज कोरल स्नेक हा अत्यंत दुर्मिळ असल्याने त्याचे दर्शन होणे हीच विशेष बाब मानली जाते. सर्पमित्र महेश राऊळ यांना २०२१ मध्ये प्रथमच या सापाचे रेस्क्यू करण्याची संधी मिळाली होती. त्यानंतर २०२३ मध्ये दोन वेळा या दुर्मिळ सापाचे रेस्क्यू त्यांच्या हस्ते करण्यात आले. आता १३ सप्टेंबर २०२६ रोजी भटवाडी येथे पुन्हा एकदा या सापाचे रेस्क्यू करण्यात आल्याने गेल्या सहा वर्षांत जिवंत कॅस्ट्रोज कोरल स्नेकच्या रेस्क्यूची ही चौथी घटना ठरली आहे.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात या सापाची नोंद अत्यंत मोजकी आहे. वन्यजीव अभ्यासक हेमंत ओगले यांना यापूर्वी हा साप मृत अवस्थेत आढळला होता. त्यानंतर जिवंत अवस्थेतील या सापाच्या नोंदी झाल्या असून, त्याच्या अस्तित्वामुळे सिंधुदुर्गच्या जैवविविधतेचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. या सापाच्या प्रजातीचा अभ्यास सर्पअभ्यासक हेमंत ओगले यांनी केला आहे.
कॅस्ट्रोज कोरल स्नेक हा संपूर्ण पश्चिम घाट परिसरातील प्रदेशनिष्ठ आणि अत्यंत दुर्मिळ साप मानला जातो. विषारी प्रजातीमध्ये मोडणारा हा साप सामान्यतः सहजपणे मानवी नजरेस पडत नाही. त्याचा रंग तपकिरी-काळसर असून, शरीराच्या खालच्या भागावर उठावदार भगवा रंग दिसून येतो. डोक्यावरही भगव्या रंगाची जाड रेषा आढळते.
साधारण दोन ते अडीच फूट लांबीचा हा साप पूर्ण वाढल्यानंतरही करंगळीपेक्षा कमी जाडीचा असतो. दगडाखाली, पाला-पाचोळ्यात तसेच जमिनीतील सुरक्षित ठिकाणी राहणे त्याला पसंत असते. छोटे बेडूक, सरडे, पाली, गांडुळे आदी त्याचे भक्ष्य असल्याचे अभ्यासकांकडून सांगितले जाते.
धोका जाणवल्यास हा साप शेपटी गोल करून ती जमिनीवर आपटतो आणि आपल्यापासून दूर राहण्याचा इशारा देतो. त्याच्या शरीरावरील वैशिष्ट्यपूर्ण रंगसंगतीमुळे त्याची ओळख पटण्यास मदत होते.
अत्यंत दुर्मिळ असल्यामुळे कॅस्ट्रोज कोरल स्नेकचे दर्शन होणे ही सर्पअभ्यासक, वन्यजीव अभ्यासक आणि छायाचित्रकारांसाठी विशेष बाब मानली जाते. हा साप पाहण्यासाठी अनेक सर्पमित्र आणि अभ्यासक भटकंती करीत असतात. त्याच्या अधिवासाचा आणि जीवनपद्धतीचा अभ्यास करण्यासाठीही संशोधन केले जाते. त्यामुळे जिवंत अवस्थेतील या सापाचे रेस्क्यू होणे आणि त्याची नोंद होणे ही वन्यजीव अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची घटना मानली जात आहे.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची जैवविविधता अत्यंत समृद्ध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. जिल्ह्यातील जंगल, डोंगररांगा, पाणथळ प्रदेश, शेतीक्षेत्र, झाडी आणि नैसर्गिक अधिवास यामुळे विविध दुर्मिळ प्रजातींना पोषक वातावरण मिळते. यापूर्वीही अनेक दुर्मिळ पक्षी, प्राणी आणि सरपटणारे जीव सिंधुदुर्गात आढळून आले आहेत. त्यामुळे अजूनही अनेक दुर्मिळ प्रजाती मानवी नजरेपासून दूर असण्याची शक्यता आहे.
सर्पमित्र महेश राऊळ हे गेल्या अनेक वर्षांपासून मानवी वस्तीत आलेल्या सापांना सुरक्षितपणे रेस्क्यू करून त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडण्याचे काम करीत आहेत. त्यामुळे परिसरात ते सर्पमित्र म्हणून सुपरिचित आहेत. सापांबरोबरच भटके प्राणी, जखमी वन्यजीव आणि इतर प्राण्यांच्या बचाव व उपचारासाठीही ते सातत्याने पुढाकार घेतात.
वन्यजीव संवर्धनाबरोबरच रक्तदान क्षेत्रातही महेश राऊळ यांचा सक्रिय सहभाग आहे. समाजातील विविध घटकांना वन्यजीवांविषयी जागरूक करण्याचे कामही ते करीत आहेत. साप दिसल्यानंतर भीतीपोटी त्याला मारण्याऐवजी सर्पमित्रांशी संपर्क साधावा आणि वन्यजीवांचे जीव वाचवावेत, असे आवाहनही त्यांच्याकडून करण्यात येते.
या घटनेत अमित बागवे आणि त्यांच्या कुटुंबीयांनी दाखविलेली सतर्कता विशेष कौतुकास्पद ठरली. यापूर्वीही बागवे कुटुंबीयांनी अनेक वेळा साप, पक्षी आणि इतर वन्यजीवांना जीवनदान दिले आहे. यावेळीही सापाला इजा न करता सुरक्षितपणे बाटलीबंद करून सर्पमित्रांना माहिती देण्यात आली.
रेस्क्यूच्या वेळी अमित बागवे व त्यांचे कुटुंबीय उपस्थित होते. महेश राऊळ यांनी सापाला सुरक्षितपणे ताब्यात घेतल्यानंतर त्याला कोणतीही इजा होणार नाही याची काळजी घेत त्याच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडून दिले.
अति दुर्मिळ कॅस्ट्रोज कोरल स्नेकचे पुन्हा एकदा वेंगुर्ल्यात झालेले दर्शन आणि त्याचे सुरक्षित रेस्क्यू यामुळे सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या जैवविविधतेची पुन्हा एकदा ठळकपणे नोंद झाली आहे.
