✍️ रूपेश पाटील ✍️
मित्रहो, महाराष्ट्राच्या मातीचे खरे वैभव म्हणजे इथली नररत्ने! –
*“दगडधोंड्यांच्या या देशात पिके पिकत नसली, तरी इथल्या महान मातीत अनेक नररत्ने जन्माला येतात; म्हणून या प्रांताला ‘महाराष्ट्र’ या नावाशिवाय दुसरे नाव शोभून दिसत नाही!”*
प्रख्यात विचारवंत आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांच्या या विचारांत महाराष्ट्राच्या मातीचे सामर्थ्य, संस्कृतीचे वैभव आणि कर्तृत्ववान व्यक्तिमत्त्वांची उज्ज्वल परंपरा सामावलेली आहे.
सह्याद्रीच्या कणखर कड्यांपासून कोकणच्या लाल मातीपर्यंत, संतांच्या अध्यात्मापासून क्रांतिकारकांच्या बलिदानापर्यंत आणि समाजसुधारकांच्या विचारांपासून राष्ट्रनिर्मात्यांच्या कर्तृत्वापर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास तेजस्वी नररत्नांनी उजळून निघाला आहे.
या भूमीने छत्रपती शिवाजी महाराजांसारखे युगपुरुष, महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्यासारखे समाजक्रांतिकारक, राजर्षी शाहू महाराजांसारखे लोकराजे आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारखे महामानव देशाला दिले.
‘ही माती केवळ पिके पिकवत नाही, तर विचारांची क्रांती घडवते; ही भूमी केवळ माणसे जन्माला घालत नाही, तर इतिहास घडवणारी व्यक्तिमत्त्वे घडवते!
म्हणूनच महाराष्ट्र म्हणजे केवळ भौगोलिक प्रदेश नव्हे, तर शौर्य, त्याग, स्वाभिमान, समता आणि कर्तृत्वाचा गौरवशाली वारसा आहे.
आज अशाच गौरवशाली परंपरेला पुढे नेण्याचे प्रामाणिक कार्य काही मूठभर शिलेदार करत आहेत. ह्याच मूठभर शिलेदार आणि आदर्श व्यक्तिमत्वांपैकी एक अत्यंत प्रामाणिक सामाजिक कार्याचे महामेरू म्हणजे आमच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील लाल मातीतील गुणवंत हिरा म्हणजे दयानंद कुबल होत. आज त्यांचा वाढदिवस. त्यानिमित्त माझ्या लेखणीतून त्यांच्या आतापर्यंतच्या कार्याला दिलेला हा एक शब्दरूपी सलाम!
आदर्श सामाजिक कार्यकर्ते दयानंद कुबल यांचा सेवाभाव, संघर्ष आणि समर्पणाचा प्रेरणादायी जीवनप्रवास!
“देहाकडून देवाकडे जाताना देश लागतो, आणि त्या देशाचे आपण देणे लागतो!” स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या या विचारांना जीवनाचा मूलमंत्र मानून समाजातील वंचित, उपेक्षित आणि दुर्बल घटकांच्या जीवनात आशेचा दीप प्रज्वलित करणारे नेतर्डे (तालुका – सावंतवाडी) येथील सुपुत्र दयानंद कुबल म्हणजे कोकणच्या लाल मातीतून उगवलेले समाजसेवेचे तेजस्वी पर्व! स्वतःच्या संघर्षातून जीवनाला आकार देत, दुसऱ्यांच्या आयुष्यात आनंदाचे रंग भरण्यासाठी अविरत धडपडणारे हे व्यक्तिमत्त्व आज अनेकांच्या जीवनातील आशेचा किरण बनले आहे. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या कार्याचा घेतलेला हा प्रेरणादायी मागोवा…
संघर्षाच्या काळोखातून कर्तृत्वाचा सूर्य उजळला!
प्रत्येक यशस्वी व्यक्तिमत्त्वाच्या पाठीशी संघर्षाची एक न बोललेली कहाणी दडलेली असते. काहींच्या वाट्याला सुखाच्या पायघड्या येतात, तर काहींना काट्याकुट्यांतून वाट शोधत ध्येयाच्या शिखरापर्यंत पोहोचावे लागते. दयानंद कुबल यांचा जीवनप्रवासही अशाच संघर्षमय वाटेवरून पुढे सरकलेला आहे.
सामान्य कुटुंबात जन्मलेल्या कुबल यांच्या बालपणात अडचणींचे सावट होते. शिक्षणाच्या वाटेवर अनेक अडथळे उभे राहिले; परिस्थितीने वारंवार कसोटी पाहिली. मात्र, संकटांच्या वादळापुढे झुकण्याऐवजी त्यांनी जिद्दीची मशाल हाती घेतली. आईच्या निधनानंतर सहा भावंडांच्या संगोपनाची जबाबदारी वडिलांनी समर्थपणे पेलली. कुटुंबावर आलेल्या या प्रसंगांनी दयानंद कुबल यांना जीवनातील दुःखाची, जबाबदारीची आणि माणुसकीची खरी जाणीव करून दिली.
याच अनुभवांनी त्यांच्या मनात समाजातील दुःखी, वंचित आणि निराधार माणसांसाठी काहीतरी करण्याची आंतरिक प्रेरणा जागवली. स्वतःच्या वेदनांना इतरांच्या अश्रूंवरील फुंकर बनवणे, हाच त्यांच्या जीवनाचा ध्यास झाला. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी इच्छाशक्ती आणि चिकाटीच्या बळावर यशाचे शिखर गाठता येते, हा विश्वास त्यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध केला.
२०१२ मध्ये रोवले समाजपरिवर्तनाचे बीज – आज दहा राज्यांत सेवाकार्याचा विस्तार!
समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत शिक्षण, आरोग्य, संस्कृती आणि विकासाच्या संधी पोहोचाव्यात, या व्यापक उद्देशाने दयानंद कुबल यांनी २०१२ मध्ये ‘कोकण कला शिक्षण विकास संस्था’ स्थापन केली. एका छोट्याशा संकल्पनेतून सुरू झालेल्या या कार्याने आज व्यापक स्वरूप धारण केले आहे. महाराष्ट्रासह देशातील दहा राज्यांपर्यंत संस्थेच्या कार्याचा विस्तार झाला असून, संस्थेच्या माध्यमातून १४ लाखांहून अधिक नागरिकांपर्यंत विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून मदत पोहोचविण्यात आल्याचे सांगितले जाते.
हा केवळ आकड्यांचा आलेख नाही; तर हजारो कुटुंबांच्या आयुष्यात आशेची पालवी फुटल्याची, अनेक विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना पंख लाभल्याची आणि निराधारांना आधार मिळाल्याची सेवागाथा आहे. एखादी संस्था उभी करणे सोपे असते; मात्र तिच्या माध्यमातून समाजाच्या जखमांवर मायेची फुंकर घालत परिवर्तनाची चळवळ उभी करणे, हेच खरे नेतृत्व असते. कुबल यांच्या कार्यातून याच नेतृत्वगुणांचे दर्शन घडते.
शिक्षणाची ज्योत तेवत ठेवणारा विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांचा आधारवड!
शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळविण्याचे साधन नसून माणसाला आत्मभान, स्वाभिमान आणि प्रगतीची दिशा देणारे सामर्थ्य आहे, या जाणिवेतून कुबल यांनी शैक्षणिक क्षेत्रात विविध उपक्रम राबवले. गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वाटप, स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन, ग्रंथालयांची उभारणी आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शहरांमध्ये शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.
गेल्या १५ वर्षांत २५ हजारांहून अधिक विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वाटप करण्यात आल्याची माहिती आहे. आर्थिक अडचणींमुळे एखाद्या विद्यार्थ्याचे स्वप्न अर्ध्यावरच थांबू नये, परिस्थितीने त्याच्या प्रतिभेची पंखछाटणी करू नये, हा त्यांच्या प्रयत्नांचा केंद्रबिंदू आहे.
‘सक्षम प्रोजेक्ट’च्या माध्यमातून अनाथ आणि गरजू मुलांच्या पालकत्वाची जबाबदारी स्वीकारण्याचा उपक्रमही राबविण्यात येतो. बालपणीच आयुष्याच्या कठीण वास्तवाला सामोरे जाणाऱ्या मुलांच्या हातात मदतीचा हात देत त्यांना शिक्षण, सुरक्षितता आणि उज्ज्वल भविष्याची उमेद देण्याचा हा प्रयत्न खऱ्या अर्थाने माणुसकीचे दर्शन घडवतो.
आरोग्यसेवेच्या माध्यमातून निरोगी समाजाचा ध्यास!
समाजसेवेचा वसा घेतलेल्या दयानंद कुबल यांनी आरोग्य क्षेत्रातही जनजागृतीची मशाल प्रज्वलित केली आहे. ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांना आरोग्यविषयक सुविधा व मार्गदर्शन मिळावे, या उद्देशाने आरोग्य तपासणी शिबिरे, रक्तदान शिबिरे आणि विविध जनजागृतीपर कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.
गरोदर महिलांसाठी मार्गदर्शन सत्रे, किशोरवयीन मुलींसाठी तज्ज्ञांशी संवाद, लैंगिक शिक्षणाविषयी जागरूकता, तसेच बालविवाहमुक्त आणि भूकमुक्त भारत या संकल्पनांवर आधारित उपक्रमांतून त्यांनी सामाजिक आरोग्याचा व्यापक विचार मांडला. केवळ आजारांवर उपचार करणे नव्हे, तर आजारांविषयी जागरूकता निर्माण करून निरोगी जीवनशैलीची बीजे पेरणे, हा त्यांच्या कार्याचा महत्त्वाचा पैलू आहे.
संस्थेच्या माध्यमातून ५५० हून अधिक अनाथ मुलांच्या देखभालीसाठी प्रयत्न करण्यात आल्याची माहितीही उल्लेखनीय आहे. ज्यांच्या डोक्यावर मायेचा हात नाही, ज्यांच्या भविष्याला आधाराची गरज आहे, अशा मुलांसाठी मदतीचा हात पुढे करणे म्हणजे समाजातील माणुसकीचे नाते अधिक घट्ट करणे होय.
लोककलेच्या मुळांना जपणारा संस्कृतीचा जागरूक शिलेदार!
कोकणची लाल माती केवळ निसर्गसौंदर्याने समृद्ध नाही, तर लोककला, लोकपरंपरा, नृत्य, वेशभूषा आणि सांस्कृतिक वैभवानेही नटलेली आहे. काळाच्या ओघात या परंपरांचा ठेवा लोप पावू नये, नव्या पिढीपर्यंत त्याचे महत्त्व पोहोचावे आणि स्थानिक कलावंतांना व्यासपीठ मिळावे, या उद्देशाने कुबल यांनी विविध सांस्कृतिक महोत्सव आणि कार्यक्रमांच्या आयोजनासाठी पुढाकार घेतला.
संस्कृती ही समाजाची ओळख असते, तर लोककला हा त्या ओळखीचा आत्मा असतो. या आत्म्याचे जतन करण्यासाठी केलेले त्यांचे प्रयत्न म्हणजे कोकणच्या सांस्कृतिक वैभवाला दिलेली मानवंदना आहे. परंपरेचा वारसा जपत आधुनिकतेशी नाते जोडण्याची त्यांची भूमिका निश्चितच महत्त्वपूर्ण ठरते.
बेरोजगार युवकांच्या हातांना काम, स्वप्नांना नवी उभारी!
शिक्षणानंतर रोजगाराच्या शोधात भटकणाऱ्या युवकांच्या चेहऱ्यावर आत्मविश्वास फुलावा, त्यांच्या कौशल्याला योग्य संधी मिळावी आणि कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाला स्थैर्य लाभावे, या हेतूने दयानंद कुबल यांनी रोजगार मेळाव्यांच्या माध्यमातून पुढाकार घेतला. महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांत आयोजित करण्यात आलेल्या रोजगार मेळाव्यांद्वारे युवकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रयत्न करण्यात आले.
उद्योगविश्व आणि रोजगाराच्या शोधात असलेले तरुण यांच्यात समन्वय साधणे, ही काळाची गरज आहे. बेरोजगारीच्या प्रश्नाकडे केवळ समस्या म्हणून न पाहता त्यावर कृतीशील उपाय शोधण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन उल्लेखनीय आहे. युवकांच्या हाताला काम आणि मनाला आत्मविश्वास मिळाला, तर कुटुंबासह समाजाच्या प्रगतीची चाकेही गतिमान होतात, या विचारातून त्यांचे कार्य पुढे जात आहे.
अनाथांच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसणारा, निराधारांचा मायेचा आधार!
समाजातील अनाथ मुले, निराधार वृद्ध आणि दुर्बल घटक यांच्यासाठी विशेष दत्तक व मदत उपक्रम राबवून कुबल यांनी सामाजिक बांधिलकीची नवी व्याख्या अधोरेखित केली आहे. मदत म्हणजे केवळ आर्थिक हातभार नव्हे; तर दुःखाच्या क्षणी कोणीतरी आपले आहे, ही जाणीव निर्माण करणे, भावनिक आधार देणे आणि सन्मानाने जगण्याची उमेद जागवणे होय.
जिथे परिस्थितीने नाती हिरावून घेतली, तिथे मायेचे नवे बंध निर्माण करणे; जिथे निराशेने मन व्यापले, तिथे आशेचा किरण पोहोचवणे; आणि जिथे असहायतेची जाणीव आहे, तिथे स्वाभिमानाने जगण्याचे बळ देणे, हीच त्यांच्या समाजकार्याची खरी ओळख आहे.
महिला, शेतकरी, युवक, आदिवासी आणि मागासवर्गीय समाजघटकांसाठी प्रबोधनात्मक उपक्रम राबवून सामाजिक प्रश्नांवर जागरूकता निर्माण करण्याचे कामही त्यांनी केले आहे. त्यांच्या मते, समाजपरिवर्तनासाठी केवळ व्यासपीठावरून विचार मांडणे पुरेसे नसते; त्या विचारांना कृतीची जोड देणे अधिक महत्त्वाचे असते. हाच विचार त्यांच्या कार्याचा प्राण बनला आहे.
अनेक पुरस्कारांची मोहोर! – सेवाभावाच्या कार्याला मान्यतेची पावती!
दयानंद कुबल यांच्या सामाजिक कार्याची विविध स्तरांवर दखल घेण्यात आली आहे. युनिफाईड एनजीओ फेडरेशनच्या कार्याध्यक्षपदाची जबाबदारी त्यांच्याकडे आहे. तसेच सर रतन टाटा एक्सलन्स पुरस्कार आणि कोकण सन्मान पुरस्कार यांसारख्या सन्मानांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यात आला आहे. त्यांच्या संस्थेला आतापर्यंत चार राष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्त झाल्याची माहिती आहे.
पुरस्कार हे कार्याचे अंतिम ध्येय नसते; ते समाजासाठी केलेल्या प्रयत्नांना मिळालेली प्रेरणादायी पावती असते. खऱ्या अर्थाने कार्यकर्त्याचे मोठेपण पुरस्कारांच्या संख्येत नव्हे, तर त्याच्या कार्यामुळे किती माणसांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडला, यात दडलेले असते. या कसोटीवर दयानंद कुबल यांचा सेवाप्रवास प्रेरणा देणारा ठरतो.
२०३० पर्यंत ३० लाख गरजूंपर्यंत मदतीचा हात! – ‘सेवाकार्याचा आदर्श संकल्प!”
आज देशभरातील शेकडो सामाजिक युवा कार्यकर्ते त्यांच्या कार्याशी जोडले गेले आहेत. सामाजिक बांधिलकीच्या या चळवळीला अधिक व्यापक स्वरूप देत आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही सकारात्मक प्रभाव निर्माण करण्याच्या दिशेने संस्थेचे प्रयत्न सुरू आहेत.
२०३० पर्यंत ३० लाख गरजूंपर्यंत मदतीचा हात पोहोचविण्याचा संकल्प हा त्यांच्या कार्यातील पुढचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. एका व्यक्तीच्या मनात निर्माण झालेला सेवाभाव जेव्हा अनेकांच्या कृतीत उतरतो, तेव्हा तो केवळ वैयक्तिक प्रवास राहत नाही; तो समाजपरिवर्तनाचा व्यापक प्रवाह बनतो. दयानंद कुबल यांच्या कार्यातून अशाच परिवर्तनशील प्रवाहाची आशादायी झलक दिसते.
वाढदिवसानिमित्त कर्तृत्वाला सलाम; माणुसकीच्या या प्रवासाला मनःपूर्वक शुभेच्छा!
दयानंद कुबल यांची जीवनगाथा म्हणजे संघर्षाच्या राखेतून उमललेल्या आशेच्या फुलांची कहाणी! प्रतिकूल परिस्थितीला शरण न जाता तिच्याशी दोन हात करण्याची जिद्द, स्वतःच्या अनुभवांतून समाजाचे दुःख समजून घेण्याची संवेदनशीलता आणि त्या दुःखावर उपाय शोधण्यासाठी प्रत्यक्ष कृती करण्याची तयारी, या गुणांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो.
नेतर्डेच्या मातीत रुजलेले हे सेवाभावी रोपटे आज अनेकांच्या जीवनात आधारवड बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. त्यांच्या कार्याचा सुगंध अधिकाधिक गावांत, शहरांत आणि राज्यांच्या सीमांपलीकडे दरवळो; त्यांच्या हातून गरजूंच्या जीवनात आशेचे दिवे असेच प्रज्वलित होत राहोत; शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि सामाजिक समतेच्या माध्यमातून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत विकासाची फळे पोहोचोत, हीच सदिच्छा!
दयानंद कुबल यांच्या वाढदिवसानिमित्त ‘सत्यार्थ महाराष्ट्र न्यूज चॅनेल’ परिवाराकडून त्यांना हृदयपूर्वक वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा! त्यांना उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, अखंड ऊर्जा आणि समाजसेवेच्या कार्यासाठी नवनवीन संधी लाभोत. त्यांच्या हातून माणुसकीचा हा सेवायज्ञ अधिक तेजाने प्रज्वलित राहो आणि त्यांच्या संकल्पांना यशाची सुवर्णकिनार लाभो, हीच मनःपूर्वक प्रार्थना!
संघर्षातून घडलेले कर्तृत्व, सेवेतून उजळलेले व्यक्तिमत्त्व आणि माणुसकीतून जपलेले मोठेपण अर्थात दयानंद कुबल सर यांना वाढदिवसानिमित्त मानाचा मुजरा!
